مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. محمد مقدم
    پاسخ

    سلام استاد گرامی خسته نباشید
    بنده کارشناسی عمران دانشگاه آزاد تهران مرکز را با معدل ۱۴
    ارشد عمران دانشگاه تهران را با معدل ۱۹ و دکتری عمرام دانشگاه تهران را با معدل ۱۹/۳۰ اخذ کرده ام
    ۳ تا مقاله isi دارم و فعالیت های پژوهشی در کنار اساتید دانشگاهم انجام داده ام ( من جمله TA و دستیار استاد در امور پایان نامه دانشجویان )
    و همچنین ۱ کتاب علمی مرتبط با رشته تحصیلی هم در حال چاپ دارم
    بنظرتون چقدر شانس دارم که بتونم هیئت علمی بشم در دانشگاه خودم ؟
    اگر عضویت بنیاد ملی نخبگان داشته باشم چطور ؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام فکر نکنم قبول کنند. ولی دانشگاه آزاد شانس دارید.

  2. زهرا
    پاسخ

    سلام
    در یکی از کامنت ها خوندم فرموده بودید که کارشناسی ناپیوسته زیاد با هیئت علمی سازگار نیست. جناب آقای دکتر حتی اگر کسی ارشد و دکتری را هم در دانشگاه سطح یک با معدل A (دانشگاه علامه) خوانده باشد ولی کارشناسی ناپیوسته باشه باز شانسی ندارد؟!

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام نظرم را دادم.

  3. آیسا
    پاسخ

    و یک سوال دیگه من کاردانی ۱۷/۴۴ شدم کارشناسی ۱۸ و ارشد هم۱۸ با این نمرات مقاطع مختلف شانسی برای هیئت علمی شدن دارم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      کلا کارشناسی ناپیوسته با تقاضای هیات علمی خیلی سازگار نست.

  4. آیسا
    پاسخ

    سلام خسته نباشید من رشته ای درس میخونم که متاسفانه دکتری نداره در ایران و فقط تا ارشد هستش میتونم عضو هیئت علمی دانشگاه باشم با این شرایط؟یا باید حتمذ دکتری رو داشته باشم اینکه دکتری نا مرتبط باشه فایده ای داره؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، ببنید که در فراخوان هیات علمی برای ارشد فراخوان داده شده است. اگر اری پس جواب بله است و اگر خیر جواب خیر است

  5. نیکتا
    پاسخ

    مطالب آموزنده ای بود سپاس

  6. نیکتا
    پاسخ

    مطالب آموزنده ای بود

  7. ملیکا
    پاسخ

    سلام وقت بخیر

    بنده لیسانس و ارشد دانشگاه باهنر کرمان مقطع روزانه خواندن ام و دکتری روزانه دانشگاه فردوسی مشهد، با معدل ۱۸/۶۰ برای هیئت علمی شدن شانس دارم و کدوم شهر ها

    با سپاس

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام بله شانس دارید.

  8. شبنم اکبری
    پاسخ

    سلام من کارشناسی ژنتیک دانشگاه آزاد واحد پزشکی تهران معدل ۱۴ ارشد ژنتیک با معدل ۱۵ همان دانشگاه و دانشجو دکتری دانشگاه علوم تحقیفت رشته بیوشیمی با معدل ۱۹:۶۰…..سهمیه ایثارگری فرزند آزاده و جانباز هستم .یک مقاله هم دارم،مدرک زبان هم دارم،با این شرایط میتوانم هیئت علمی شوم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، خیلی سخته شما را قبول کنند.

  9. محمدرضا عباسی
    پاسخ

    سلام حضرت استاد؛ آیا برای شخصی که دارای مدرک دکتری هست، بدون عضویت در هیات علمی دانشگاه ها و موسسات تحقیقاتی امکان دانشیار شدن و استاد تمام شدن با ارائه مقالات متعدد و انتشار کتاب وجود دارد یا خیر؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، خیر این مراتب برای اعضای هیات علمی است.

  10. امیرحسین قربان زاده
    پاسخ

    سلام دکتر شیروی عزیز
    با تشکر فراوان از شما استاد گرامی که پدرانه و دلسوزانه به تمام سوالات پاسخ می دهید و تجربیات ارزنده ی خود را ناصحانه در اختیار دیگران می گذارید.
    پیروز و پاینده باشید

  11. محمد
    پاسخ

    سلام مطالبتون عالی ومفید بود

  12. علی
    پاسخ

    با سلام خدمت دکتر عزیز. من کاردانی را دانشگاه علمی کاربردی با معدل ۱۲.۴۰و کارشناسی دانشگاه غیرانتفاعی با معدل ۱۴.۸۸ و ارشد را دانشگاه آزاد با معدل ۱۸ تمام کردم و ۲تا مقاله دارم و ۲تا کتاب چاپ کرده ؟ و اگر دانشجو دکتری بشم امکانش هست عضو هیئت علمی دانشگاه بشم . رشته من نرم افزار کامپیوتر است. ۳۲ سال سن . سپاس فراوان

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، شرایط هیأت علمی را نداشتید

  13. احسان زنگنه
    پاسخ

    سلام استاد خسته نباشید من ارشد حقوق خصوصی روزانه دانشگاه بروجردی رو قبول شدم و طبق کارنامه نهاییم امکان ارشد روزانه فقه و حقوق اقتصادی دانشگاه تهران رو داشتم اول اینکه به نظرتون درخواست اشتباه در انتخاب اولویت رو بدم و دوم اگه برا هیات علمی اقدام کنم کدام رشته و دانشگاه بهتر و احتمال موفقیت بیشتر دارم

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، دانشگاه تهران خب بهتر است.

  14. زهرا
    پاسخ

    سلام آقای دکتر،اگر کسی بخواهد عضو هیت علمی شود باید در چه دانشگاه هایی تحصیل کند؟ممنون میشم اگر پاسخ بدید.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام باید در دانشگاه های برتر کشور تحصیل کند.

  15. مرسده
    پاسخ

    سلام خدمت استاد عزیز
    اگر ارشد در دانشگاه پردیس درس بخوانیم و دکترا در روزانه شانس هیئت علمی شدن داریم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام شانس شما کم می شود.

  16. رها
    پاسخ

    ببخشید این دو تکته هم منو نگران میکنه.

    چون الان ۳۵ سال دارم. و انشاالله بعد از قبولی و طی مقطع دکتری حدودا به ۴۰ سالگی میرسم.

    میخوام بدونم برای کرسی استادی و عضو هیئت علمی شدن در دانشگاه های تهران شرایط سنی وجود داره یا نه؟

    چون این رشته رو بیشتر دانشگاههای تهران دارن میپرسم.

    ضمن اینکه معدل کارشناسیم ۱۴.۵۴ بوده از پیام نور. ارشد هم روزانه تبریز قبول شدم.
    به نظرتون ارشد و دکتری باید چه معدلی داشته باشم که بتونم به هدفم برسم؟

    پیشاپیش تشکر میکنم از پاسخگویی تون.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، ۱- ۴۰ سال و احتمال هیات علمی شدن بلافاصله تقریبا نیست. به اضافه اینکه پیام نور شما مانع از جذب خواهد شد. خیلی در مجموع نمی توانید روی هیات علمی حساب کنید.

  17. رها
    پاسخ

    با سلام و ارادت. وقتتون بخیر آقای دکتر.
    ممنون از اینکه این بستر رو فراهم کردید.

    من ترم پیش کارشناسی ادبیات فارسی رو از پیام نور گرفتم.
    الان ارشد زبانهای باستانی تبریز قبول شدم.
    میخوام به درجه استادی و هیئت علمی برسم ممکنه راهنماییم کنید از همین ابتدای شروع ترم باید چکار کنم تا به هدفم برسم؟

    چند نفر گفتن باید از اساتید رشته توصیه نامه دریافت کرد. اما اکنون که به خاطر ویروس کویید۱۹ دانشگاه ها مجازی شده و کلاسها آنلاین برگزار میشه چطور میشه فعالیت دانشگاهی داشت؟

    ممنون از لطفتون
    در پناه حق باشید

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، اخذ مدرک از پیام نور امکان هیات علمی شدن را عملا از شما سلب کرده است. باید برگردید عقب و در یک دانشگاه برتر شروع به تحصیل کنید اگر دنبال هیات علمی هستید.

  18. zamzam
    پاسخ

    باسلام.بنده ی دانشجوی کاردانی رشته صنایع شیمیایی در دانشگاه فنی دولتی هستم..اگر مقاطع بالاتر در دانشگاه علکی وکاربردی رشته شیمی الی طی کنم.امکان حق التدریس شدن وجود دارد؟…ویا صرفا منوط بر فارغ التحصیل شدن از دانشگاه دولتی است؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، به نظرم خیلی شانس ندارید مگر اینکه از اول در دانشگاه های خوب تحصیل کنید و لیسانس پیوسته بخوانید.

  19. فاطمه م
    پاسخ

    سلام وقت بخیر ممنون از سایت خوبتون
    بنده رتبه ۳ ارشد رشته ام رو آوردم و علاقه مند به استاد شدن هستم
    دانشگاه تربیت مدرس در الویت بنده هست درصورتی که میتونستم دانشگاه تهران هم بزنم
    فرقی بین دو داتنشگاه نیست؟میترسم شانس استاد شدن رو از دست بدم😞

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام فعلا که زده اید. چه بگویم.

  20. علی
    پاسخ

    سلام استاد عزیز. اگر کسی کارشناسی از حوزه علمیه و ارشد و دکتری از دانشگاههای تهران داشته باشه، احتمال قبولی به عنوان هیئت علمی در دانشگاههای آزاد یا دولتی شهرستان ها چقدره؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، بیشتر دانشگاه ها حتما می گویند که فارغ التحصیل دانشگاهی باید در دانشگاه آنها تدریس کند ولی دانشگاهی هم ممکنه باشند که برای رشته های مرتبط سخت گیری نکند.

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *