مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. عضو بنیاد نخبگان
    پاسخ

    جناب آقای دکتر شیروی
    با سلام و احترام
    بنده دارای مدرک فوق دکتری تخصصی دولتی، دکتری دولتی روزانه، کارشناسی ارشد دولتی روزانه، و کارشناسی دانشگاه آزاد هستم. از لحاظ پژوهشی دارای حدود ۳۲ مقاله با ضریب تاثیر در محدوده ۵ تا ۳۰ هستم. حدود سه سال از پشتیبانی بنیاد نخبگان در دوره دکتری استفاده کردم و در حال حاضر نیز از پشتیبانی بنیاد نخبگان برای جذب هیات علمی (جایزه دکتر شهریاری) نیز برخوردار هستم. از دیگر افتخارات نیز می توانم به پژوهشگر برتر دانشگاه و استان، جایزه های علمی متعدد و دیگر موارد اشاره کنم. حدود یک سال است که برای جذب هیات علمی اقدام می کنم اما متاسفانه بخاطر مدرک کارشناسی (با اینکه دارای رتبه دورقمی ارشد هستم و رتبه المپیاد هم دارم) یا از جذب خودداری می کنند و یا با جذب پژوهشی موافقت می شود که آن هم باز دانشگاه یا دانشکده نمی تواند جذب داشته باشد. نمی دانم این چه عدالتی است اما واقعا چرا سرنوشت یک فرد را بخاطر یک کنکور تحت تاثیر قرار می دهند. این در حالی است که افرادی با همین شرایط و با رزومه بسیار ضعیف تر به دلیل داشتن نفوذ خیلی راحت جذب می شوند. سوال من این است به نظر شما من باید چه کاری انجام دهم؟ آیا تلاش بیشتر فایده ای خواهد داشت و یا اینکه بایستی مهاجرت کنم؟ جالب اینجاست در مصاحبه هم به من گفته می شود شما چرا نمی روی با این رزومه؟ و جواب من فقط یک جمله است آن هم خدمت به کشورم…

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، بلاخره تلاش کنید و یک راه هم این است که برای دانشگاه آزاد یا غیرانتفاعی اقدام کنید.

  2. زهرا
    پاسخ

    سلام اقای دکتر
    من ۲۸ ساله هستم و دانشجوی دکتری
    ۲ سوال دارم.
    ۱- با تجه به اینکه من روانشناسی میخوانم و در هر مقطع گرایش مختلفی را خواندم، ایا امکان جذب برای هیئت علمی را دارم؟ مقطع کارشناسی و ارشد در دانشگله دولتی بودم و در مقطع ارشد غیر انتفاعی. همیشه معدل بالای ۱۸ داشتم.

    ۲- دیدم که هر مرتبه علمی پایه ۱ تا ۳۰ دارد (در فیش حقوقی). این پایه ها چطور محاسبه میشودند؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، ۱- اگر گرایش ارشد و دکتری با هم متفاوت باشد، احتمال هیات علمی کم می شود. ۲- پایه هیات علمی بر اساس هر سال تدریس و انجام موفقیت آمیز فعالیتهای پژوهشی و آموزشی به شما یک پایه ترفیع تعلق می گیرد که می تواند بیشتر از ۳۰ باشد چنانچه من حالا ۴۷ هستم.

  3. ابوذر
    پاسخ

    سلام.ممنون میشم جواب دهید که استادیار جز هیات علمی دانشگها
    دولتی با سابقه کار ۱۰سال چقدر حقوق می گیرد؟و اینکه دریافتی به دانشگاه بستگی دارد؟مثلا دریافتی استادیار دانشگاه زاهدان با دانشگاه تهران فرق دارد یا خیر.ممنون میشم جواب دهید

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام دقیق نمی دانم ولی کسانی که در زاهدان هستند دوری از مرکز و محرومیت هم می گیرند که حقوقشان از تهران بیشتر است.

  4. لوگه
    پاسخ

    سلام
    من دکتری مدیریت دولتی- گرایش خط مشی گذاری دارم آیا این امکان هست که در دانشگاه هیات علمی شوم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام امکانش هست باید در فراخوان شرکت کنید و شرایطش را داشته باشید.

  5. حسین
    پاسخ

    باسلام و احترام
    اینجانب دانشجوی دکتری عمران محیط زیست هستم آیا امکانش هست هیات علمی در. دانشکده بهداشت شد با توجه به اینکه تعداد ۳۰-۴۰ واحد مهندسی بهداشت محیط و کارشناسی بهداشت حرفه ای از دروس فنی هست مثل درس مقاومت مصالح، خاک، پی، نقشه کشی ، نقشه برداری، اب و فاضلاب ، تصفیه اب و تصفیه فاضلاب، طراحی شبکه اب و فاضلاب و …

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، فکر نکنم هیات علمی اینقدر راحت باشد

  6. زهرا
    پاسخ

    با سلام و عرض ادب خدمت شما جناب آقای دکتر

    وقتتان به خیر باشد. پرسشی دارم در مورد تبدیل وضعیت. اگر مدرسی به خاطر سابقه تدریس بالای ۱۰ سال به او درجه مربی پایه ۳ داده باشند ودانشجوی سال آخر دکترا باشد ودر همه دوره ها هم معدلش بالای ۱۸ بوده باشد آیا می تواند به استخدام با درجه استادیار امیدوار باشد و اینکه تا پایان دوره سنش حداکثر ۴۱و ۴۲ خواهد بود این را در نظر بگیرند که از زمان آغاز تدریس ایشان حداکثر سن استخدامی ۴۵ بوده نه ۴۰؟با تشکر

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام اگر هیأت علمی بوده، خب با اخذ دکتری تبدیل وضعیت می شود ولی اگر عضو نباشید و بخواهید عضو شوید باید در زمان عضویت شرایط قانونی را داشته باشید. صرف اینکه کسی قبلا حق التدریس داشته باعث نمی شود که شما امتیاز خاصی داشته باشید مگر امتیاز تدریس که ردیفی در کل امتیازات برای آن است.

  7. احمدی
    پاسخ

    سلام وقت بخیر
    من دانشجوی دکتری دانشگاه آزاد و حق التدریس در همان دانشگاه هستم،میخواستم لطف کنید راهنمایی کنید که من برای مقالاتی که میخوام چاپ کنم ازین به بعد برای افیلیشن از مرتبه علمی باید استفاده کنم؟و اینکه الان مرتبه علمی من مربی است یا استادیار؟ و سوال دیگه اینکه اصلا تدریس بصورت حق التدریس رزومه خوبی هست؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام شما دانشجوی دکتری هستید و چیز اضافه تری نیستید. مرتبه مربی و استادیاری برای اعضای هیات علمی است نه شما که هنوز عضو نشده اید. حق التدریس کمی در رزومه تأثیر دارد و نه خیلی.

  8. سید حسین
    پاسخ

    با سلام و احترام و تبریک به مناسبت عید مبعث
    سوال اول: آیا هیات علمی گروه فقه می تواند همزمان وکیل شود؟
    سوال دوم: آیا اگر شخصی به عنوان هیات علمی دانشگاهی مشغول به فعالیت شود و پس از آن به دانشگاه دیگری منتقل شود، ایا فعالیتهای پژوهشی که در دانشگاه مبدا انجام داده است، در اتقا به دانشیاری در دانشگاه مقصد قابل محاسبه است.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام ۱- ظاهرا مشکلی نداشته باشد. ۲- انتقال اگر باشد خب حساب می شود ولی اگر دوباره در دانشگاه جدید استخدام شده باشید، خیر.

  9. حسینی
    پاسخ

    سلام
    من مدرک کارشناسی رشته مهندسی منابع طبیعی-محیط زیست از دانشگاه پیام نور با معدل ۱۶.۲۶ را دارم و الان دانشجوی ترم آخر رشته مدیریت محیط زیست دانشگاه تهران با معدل ۱۸.۳۰می باشم. سوالم این هست که اگر در مقطع دکتری در رشته محیط زیست و در دانشگاه تهران ادامه تحصیل بدهم امکان هیئت علمی شدن در دانشگاه تهران وجود دارد؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام خیر.

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *