مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. رها
    پاسخ

    یعنی ماباهزارامیدوآرزودرس می خونیم که روزی بتونیم آنچه راکه آموختیم به نسل بعدی بیاموزیم تازه به خدادرس خوندن درپیام نورخیلی سخته یک کتاب ۴۰۰برگه ای رومی خونی وبایدبه صورت سارسری امتحان بگیرن که این نشون میده سطح علمی دانش آموخته پیام نوربالاست وتازه الان هرترم ۲میلیون شهریه می دم که برای دانشجویی مثل من خیلی سخته لطفاراهنمایی کنیدومن راازناامیدی نجات بدین چون می ترسم سال دیگه برای مصاحبه دکتری برم بگن ازپیام نورقبول نمی کنن وتوان دکتری پولی هم ندارم وظرفیت روزانه وشبانه هم ۶۰نفرهست

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، بلاخره نمی شود از این مدرک انتظار خیلی زیادی داشت.

  2. ایلیا
    پاسخ

    دانشیار۱۸ یعنی چی؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      یعنی فردی عضو هیات علمی با درجه دانشیاری و پایه هجده است. همانطور که در این نوشته توضیح داده ام ، دانشیاری رتبه ای بین استادیاری و استاد تمامی است و معمولا هر عضو هیات علمی در سال یک پایه می گیرد. این نشان می دهد که حدود هجده سال در دانشگاه بوده است.

  3. m
    پاسخ

    با سلام / بنده ۳۱ سال سن دارم و در یک دستگاه دولتی به صورت پیمانی مشغول به کار می باشم و تصمیم دارم پس از پایان تعهد خدمت پیمانی، از دستگاه منفک شده – زیرا امکان تحصیل در مقطع بالاتر در آن دستگاه وجود ندارد – و برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری به خارج از کشور بروم / با توجه به اینکه بنده در داخل کشور مشغول به کار می باشم و پس از پایان تعهد پیمانی، امکان تغییر وضعیت به رسمی وجود دارد، آیا پس از پایان تعهد پیمانی مدارک تحصیلی بنده را آزاد می کنند یا خیر؟ (تمامی مدارک بنده از دانشگاه های دولتی (روزانه) اخذ شده اند) نظر کلی شما در این خصوص چیست؟
    آیا شرایط سنی و تأهل در خارج از کشور (اروپا و آمریکا) تأثیری در پذیرش دانشگاه های آنجا دارد؟ با تشکر

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، آزاد سازی مدارک تابع شرایط وزارت علوم است و ممکن است برای تحصیل رایگان تقاضای مبلغی را بکنند. به تأهل که توجهی نمی کنند و سن شما هم خیلی زیاد نیست.

  4. رها
    پاسخ

    سلام استاد باخوندن مطالب بالاخیلی ناامیدشدم من لیسانس پیام نورمعدل ۱۷شش ترمه فارغ التحصیل شدم والان ترم ۳ارشدپیام نورتهران هستم رشته حسابداری ورتبه ام درارشد۴۰۰بود حتی حسابداری مدیریت ارومیه هم درانتخاب های بعدی قبول شده بودم خیلی به ادامه تحصیل درمقطع دکتری حسابداری علاقه مندم یعنی امکان نداره دکتری قبول شم وتویه دانشگاهی مهم نیست آزادباشه یاپیام نورنشغول به تدریس شوم ممنون می شوم راهنمایی کنید

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، قبولی دکتری امکانش هست ولی هیات علمی نه.

  5. مسعود
    پاسخ

    آیا امکان تبدیل هیات علمی پژوهشی به آموزشی وجود دارد؟
    چگونه؟
    سپاسگزارم

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام بله.

  6. امیر
    پاسخ

    با عرض سلام و خسته نباشید.
    بنده دانشجوی ترم ۷ کارشناسی دانشگاه صنعتی اصفهان هستم با معدل ۱۶.۶۷ که تا پایان کارشناسی بالاتر خواهد آمد. از شما چند تا سوال دارم که امیدوارم با لطفتون بهشون جواب بدین.
    ۱- تاثیر معدل با ضریب مربوط به دانشگاه محاسبه می شود؟
    ۲- با داشتن یک مقاله ISI سابمیت شده(نویسنده دوم) و یک مقاله کنفرانسی(نویسنده اول)، تا همین لحظه و پذیرش بدون کنکور برای مقطع ارشد دانشگاه صنعتی اصفهان و رتبه اول در مسابقات سراسری تخصصی مربوط به رشته تحصیلی ام، آیا شانسی برای گذارندن سربازی تحت هیت علمی در دانشگاه شهید باهنر کرمان(بومی کرمان هستم) دارم؟(هدفم اینه که بعد از اون برای دوره Phd برای یک دانشگاه زیر ۵۰ اپلای کنم و بعد اتمام Phd عضو هیت علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان بشم)
    ۳- به نظرتون روی چه پارامترهایی بیشتر تمرکز کنم تا امکان رسیدنم به هدفم بیشتر بشه؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، ۱- در کجا. معمولا وزارت علوم خودش این کار را در ارشد که معدل تأثیر دارد اعمال می کند. ۲- بعید است با ارشد نیاز داشته باشند. ۳- دانشگاه خوب برو و فقط یک جا تحصیل نکن.

  7. نرگس
    پاسخ

    سلام.وقت بخیر استاد گرانقدر.بنده دارای مدرک دکتری هستم و از مهرماه در مقطع ارشد دانشگاه غیر دولتی تدریس میکنم.خواستم بدونم حقوق و مزایای دانشگاه غیردولتی با دولتی روزانه چقدر فرق داره.سپاس

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، حق التدریس اگر منظورتان هست خیلی فرق ندارد. کلا حقوق اعضای هیات علمی خیلی فرق ندارد.

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *