مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. نگین
    پاسخ

    سلام عرض میکنم خدمتتون.
    ببخشید من دانش آموز سال نهم و امسال انتخاب رشته دارم علاقه ی شدیدی به رشته ریاضی دارم ولی متاسفانه به دلیل اینکه دخترم خانوادم کمی مخالفن هدفم استادی در دانشگاه است اگر میشه کمی راهنمایی کنین من و و اینکه استادی دانشگاه ساعتی چه مقداره حقوقش در رشته دبیری ریاضی خیلی ممنون

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، استادی دانشگاه پول توش نیست عزیزم. بهتر است اگر دنبال پول هستید بروید بنگاه معاملاتی باز کنید.

  2. اسماعیل
    پاسخ

    سلام و عرض ادب جناب دکتر
    ممنون از مطالب مفیدتون
    من خارج از کشور مشغول تدریس هستم و اینجا از ما خواستند که عنوان علمی خود را از کشور خود یعنی ایران ارائه دهیم، خواستم بدونم من چطور میتونم لقبی علمی در ایران کسب کنم؟ بنده فارغ التحصیل دکتری هستم.
    باتشکر

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، لقب علمی قابل کسب نیست. شما اگر مدرک دارید می توانید مثل دکتری بگویید دکتر و اگر هیات علمی هستید می توانید رتبه دانشگاهی خود را بیان کنید و اگر قبلا جایی تدریس کرده اید، می توانید به عنوان مدرس خودتان را معرفی کنید.

  3. حسین
    پاسخ

    سلام جناب دکتر
    بنده در سن ۵۰ سالگی تازه امسال وارد دوره دکتری شیمی دانشگاه ازاد شده ام البته حدود ۲۰ سال تجربه عملی در صنعت دارم.
    خواستم بدانم مثلا در سن ۵۵ یا ۵۶ سالگی و پس از فراغت از تحصیل هیچ شانسی برای استخدتم و تدریس در دانشگاه دارم ؟ و اینکه سن تا چه حد در استخدام مهم هست ؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، خیلی بعید است که اخذ مدرک دکتری برای شما فرصت شغلی خاصی ایجاد کند.

  4. راهنمایی
    پاسخ

    سلام آقای دکتر ضمن عرض خسته نباشید و تشکر بابت پاسخگویی به سوالات
    بنده دانشجوی سال آخر دکتری از دانشگاه سراسری (روزانه) می باشم که مقاطع قبلی خود را نیز در دانشگاه های سراسری (روزانه) گذرانده ام که در مقاطع ارشد و دکتری دانش آموخته رتبه اول و دانشجوی رتبه اول بوده ام ولی معدل لیسانس بنده پایین است حدود ۱۴ و خورده ای آیا با این شرایط امیدی برای هیئت علمی شدن در دانشگاه های دولتی یا مراکز تحقیقاتی (به عنوان هیئت علمی) وجود دارد؟ البته هم اکنون در دانشگاه دولتی نیز به عنوان حق التدریس مشغول هستم
    و سوال بعدی این که در آزمون استخدامی نیز به عنوان کارمند پذیرفته شده ام همین را ادامه بدهم آیا در آینده فرصتی برای جذب به عنوان هیئت علمی می توانم داشته باشم یا به موسسات تحقیقاتی انتقال بگیرم یا امید چندانی نیست؟
    با احترام و تشکر

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام ۱- شانس دارید. ۲- انتقال از کارمندی به هیات علمی تقریبا غیر ممکن است.

  5. مهشید
    پاسخ

    سلام.خسته نباشید.
    با مدرک تخصص(نه phd) داروسازی بالینی،میشه از همون اول استاد ب شمار بیاییم یا به عنوان استاد یار فعالیت میکنیم؟
    ممنون

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام استادیار باید عضو هیات علمی شوید نه دارای مدرک. اما استخدام شما به عنوان هیات علمی منوط به شرکت در فراخوان هیات علمی و پذیرش و حکم است.

  6. لیلا
    پاسخ

    سلام و احترام
    آیا چاپ مقاله در ژورنال های معتبر(Q1,Q2 )، پروژه های تحقیقاتی وابسته به دانشگاه و نگارش و ترجمه کتاب طی دوران تحصیل در مقطع دکترا، هم در رابطه با پایان نامه و هم موضوعات تحقبقاتی دیگر، بعد از جذب هیئت علمی شدن (در دانشگاه فعلی و یا دانشگاهی دیگر ) تاثیری در ارتقای رتبه و بالا بردن امتیاز دارد؟
    سپاسگزار خواهم بود اگر نظرتان را دریافت کنم.
    با احترام مجدد

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، برای جذب هیات علمی خوب است ولی کارهای قبلی را که نمی شود بعدا برای دوره های بعدی استفاده کرد.

  7. یلدا
    پاسخ

    سلام وقتتون بخیر من دانشجو دوره کارشناسی رشته روانشناسی یک دانشگاه غیرانتفاعی در مشهد هستم و میخوام استادیار بشم ولی نمیدونم تحت چه شرایطی میتونم اینکارو بکنم لطفا راهنماییم کنید

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، اگر به دنبال هیات علمی و به قول خودتان استادیار شدن هستید، باید از ابتدا در دانشگاه های درجه اول دولتی تحصیل کنید که شانس شما زیاد شود. اینطوری شانس خود را کم می کنید.

  8. فاطمه
    پاسخ

    باعرض سلام و وقت بخیر خدمت شما آقای دکتر ..یه سوال داشتم من دانشجوی کارشناسی حسابداری دانشگاه دکتر شریعتی ام وشاگرد اول و برای کنکور ارشد ازالان تلاش میکنم کا انشالله دانشگاه تهران قبول شوم ولی شنیدم که اگر دانشگاه تربیت مدرس درس بخوانم در مقطع ارشد به راحتی میتوانم جذب دانشگاه شوم وتدریس کنم وخیلی پرسجو کردم وجواب قطعی عایدم نشد ممنون میشم منو راهنمایی کنید دراین زمینه که چه دانشگاهی اولویت اولم باشد سپاس گزارم.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، تربیت مدرس دیگر امتیاز خاصی برای هیات علمی شدن ندارد و فرقی با دیگر دانشگاه ها از این حیث ندارد.

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *