مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. امید
    پاسخ

    سلام آقای دکتر.
    آیا مدرس حق التدریس دانشگاه می تواند از عنوان: مربی دانشکده فلان در مقالاتش استفاده کند؟
    مرسی

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام خیر.

  2. راضيه
    پاسخ

    سلام آقای دکتر
    اگر امکان مشورت با شما در مورد مسائل دانشگاهی وجود دارد ممنون می شوم ایمیلتان را در اختیارم قرار دهید
    با سپاس

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، نشانی ایمیل در سایت در بخش «تماس» قید شده است.

  3. ستایش
    پاسخ

    با سلام

    لطفا تفاوت بین Title و Position اساتید دانشگاه را توضیح بفرمایید.
    ممنونم

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام title مثل دکتر یا مهندس
      position مثل تمام وقت با رتبه دانشگاهی مثل استادیار یا دانشیار یا استاد تمام.

  4. سمانه
    پاسخ

    با عرض سلام و ادب
    تشکر بابت مطالب بسیار مفیدتان
    ممکنه بفرمایید حقوق دریافتی مدرسین مدعو در دانشگاه‌های دولتی چقدر است؟
    ممنونم

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام حق التدریس به ازای هر ساعت تدریس در یک ترم هست. اگر شما دکترا داشته باشید شاید ده و پانزده هزار تومان به ازای هر ساعت که در تعداد واحد و هفته های یک ترم که ۱۷ هست ضرب می شود.

  5. سلام
    پاسخ

    سلام آقای دکتر وقتی فردی دو استاد راهنما داشته باشه ( مقطع دکتری ) و فقط یک استاد بهش کمک می کنه و استاد دیگر نقشی نداره. آیا اسم هر دو استاد راهنما باید در مقاله باشد تا بتواند دفاع کند یانه با اسم یک استادراهنما هم می تواند مقاله بدهد و دفاع کند؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام اصولا این کار را می کنند و ادب و نزاکت و روال نیز همین است. ولی برخی از دانشجویان این کار را نمی کنند و استاد دوم ممکن است به آنها گیر بدهد با به بزرگواری خودش، لغزش آنان را که کله اشان پر از باد جوانی است، اعماض کنند.

  6. آرش
    پاسخ

    با سلام خدمت دکتر شیروی و تشکر از مطالب مفیدتون…به شخصه، خیلی از مطالبی که نوشته بودین رو تازه یاد گرفتم. من ۲۷ سالمه، فوق لیسانس مهندسی دانشگاه دولتی، ۳ ساله شاغلم و فعلا با ماهی ۲.۵ تومن روزگار میگذرونم…ممکنه بفرمایید در هر مرتبه علمی حدود حقوق دریافتی چقدره؟ به نظر شما ارزش داره برای دکتری بخونم؟ به زحمت و وقت و هزینه اش می ارزه؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، هیات علمی خیلی فرایند سختی است و درامد آن خیلی زیاد نیست. شروع با حدود چهار میلیون و نهایتا با درجه استادی و پایه های زیاد وقتی دیگر دارید این دنیای فانی را وداع می کنید حدود ده میلیون تومان شاید بگیرید که می شود کمتر از هزار دلار.

  7. m.t
    پاسخ

    باسلام‌ و‌ ادب‌ .
    اگر‌ کسی‌ مقطع‌ لیسانس‌ رو در‌ دانشگاه‌ پیام‌ نور‌ باشه‌ و برای‌ ارشد‌ و دکترا‌ در‌ دانشگاه‌ های‌ تراز‌ اول‌ کشور‌ تحصیل‌ کنه‌ آیا‌ می‌ تونه‌ بعداز‌ اخذ‌ دکترا‌ جذب‌ هیات‌ علمی‌ دانشگاه‌های‌ دولتی‌ بشه‌ ؟
    با‌ تشکر‌.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، بعید می دانم.

  8. احمد
    پاسخ

    سلام و عرض ارادت
    برای ارتقا از استادیاری به دانشیاری حدوداً به چه تعداد مقاله پژوهشی، کتاب و چند سال مسئولیت نیاز است تا فرد واجد شرایط شود؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، بستگی به سخت گیری یا ساده گیری هیات ممیزه مربوط دارد ولی معمولا یک کتاب و یا مقاله ISI و تعدادی مقاله پژوهشی که بنظرم ده تا نیاز است.

  9. محمد
    پاسخ

    با سلام
    سقف سنی هیات علمی در ایران چقدر هست اگر مثلا در انگلستان کسی دانشیار باشه (دانشگاههای زیر رتبه ۱۰۰ جهانی) آیا اگر برای هیات علمی اقدام کنه زیر ۴۲ سال باید دوباره از استادیار شروع کنه و حقوق ماهانه بعد از مالیات دانشیار در سال ۹۸ در دانشگاههای دولتی تهران مثل تهران یا شهید بهشتی … چقدر هست ؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، سن ۴۰ سال هست مگر هیات امنای دانشگاه سن بیشتری را تصویب کند. البته اخیرا شنیده ام که امکان انتقال با رتبه بالاتر از استادیاری اگر کسی در خارج رتبه بالاتری داشته باشد، ابلاغ شده است ولی خود من ندیده ام که کسی را بالاتر از استادیار در دانشگاه جذب کرده باشند. حقوق استادیار حدود ۴ تا ۵ میلیون تومان در ماه است.

  10. Hd
    پاسخ

    سلام. ببخشید من لیسانس مترجمی زبان از دانشگاه آزاد دارم و قصد ادمه تحصیل در دانشگاه آزاد را دارم میخواستم ببینم بعد از اتمام درسم میتونم در دانشگاه تدریس کنم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، با ارشد؟ اگر کسی به شما پیشنهاد تدریس بدهد، خب بله. ولی کو تقاضا؟

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *