مراتب علمی استادان دانشگاه

بسیاری از افراد علاقه مند هستند که در مورد مرتبه علمی و استخدامی مدرسین دانشگاه و اعضای هیأت علمی اطلاع بیشتری داشته باشند. این نوشته کوتاه به اختصار مراتب علمی و استخدامی کسانی را که در دانشگاه ها تدریس می کنند، بیان می کند.

کسانی که در دانشگاه تدریس می کنند از حیث رابطه استخدامی با دانشگاه محل تدریس به دو گروه «مدعو» و «عضو هیأت علمی» تقسیم می ­شوند. مدرسین مدعو به موجب قرارداد حق التدریس در دانشگاه مورد نظر تدریس می کنند. مدرسین مدعو ممکن است در دانشگاه دیگری عضو هیأت علمی باشند ولی در دانشگاه مورد نظر به صورت حق التدریسی به امر تعلیم اشتغال داشته باشند. بسیاری از مدرسین مدعو، در هیچ دانشگاهی عضو هیأت علمی نیستند و فعالیت آنها در دانشگاه صرفا به صورت حق التدریسی انجام می شود.

«عضو هیأت علمی» دانشگاه به کسانی اطلاق می­شود که به موجب قرارداد پیمانی، رسمی آزمایشی یا رسمی قطعی در دانشگاه خاصی استخدام شده و در آنجا به فعالیت آموزشی و یا پژوهشی مشغول هستند. بر حسب وظایف محوله، عضو هیأت علمی ممکن است «عضو هیأت علمی آموزشی» یا «عضو هیأت علمی پژوهشی» باشد. اکثریت قاطع اعضای هیأت علمی دانشگاه آموزشی هستند که وظیفه آنها در درجه اول آموزش است در حالی که تعداد کمی نیز پژوهشی هستند که عمده فعالیت آنها انجام فعالیت های پژوهشی است.

اعضای هیأت علمی از حیث مرتبه به ترتیب از مرحله پایین تر به مرحله بالاتر به «مربی (Instructor)»، «استادیار(Assistant Professor) »، دانشیار(Associate Professor)» و «استاد (Professor)» تقسیم می شوند.

کسانی که فاقد مدرک دکتری (PhD) هستند اما دارای مدرک کارشناسی ارشد هستند و عضو هیأت علمی دانشگاه می شوند به عنوان مربی استخدام می شوند (امروزه به ندرت دانشگاه ها حاضر می شوند کسی را به عنوان مربی استخدام کنند). معمولا ارتقای یک مربی به مرتبه بالاتر منوط به اخذ مدرک دکتری است ولی در برخی موارد استثنایی مربیان با داشتن امتیازات پژوهشی لازم و دفاع از یک رساله به مرتبه بالاتر ارتقاء می یابند بدون این که ضرورتا مدرک دکتری اخذ کنند. مربیانی که در طول استخدام مدرک دکتری اخذ می کنند، با چاپ یک یا دو مقاله علمی پژوهشی به مرتبه استادیاری ارتقاء پیدا می کنند.

کسانی که دارای مدرک دکتری (PhD) هستند در بدو استخدام به عنوان استادیار عضو هیأت علمی می شوند. ارتقای استادیاران به مرتبه دانشیاری منوط به گذشت حداقل چهار سال و کسب امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و اخیرا فرهنگی طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مربوط است. اعضای هیأت علمی دانشگاه های فاقد هیأت ممیزه باید تقاضای خود را به هیأت ممیزه مرکزی در وزارت علوم ارسال کنند. هیچ استادیاری نمی تواند مستقیما و بدون اخذ درجه دانشیاری به مرتبه استادی ارتقاء یابد.

دانشیاران در صورتی می توانند به مرتبه بالاتر یعنی استادی یا استاد تمامی نایل شوند که حداقل چهار سال (در اکثر موارد عملا بیش از پنج سال) در مرتبه دانشیاری توقف داشته و حداقل امتیارات لازم آموزشی و پژوهشی و فرهنگی را به تشخیص هیأت ممیزه دانشگاه مزبور طبق آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی کسب کرده باشند. هیات ممیزه ها معمولا در اعطای درجه استادی دقت بیشتری انجام می دهند تا مطمئن شوند که فرد مورد نظر واقعا شایسته درجه استادی است.

هر عضو هیأت علمی موظف است در هفته حداقل تعداد واحدی را تدریس کند که این امر حسب مرتبه علمی فرد متفاوت می باشد. طبق آخرین دستورالعمل، تعداد واحدهای موظفی اعضای هیأت علمی آموزشی در دانشگاه محل خدمت به شرح زیر است: استاد: ۸ واحد؛ دانشیار: ۹ واحد؛ استادیار: ۱۰ واحد؛ مربی ۱۲ واحد.

اعضای هیأت علمی دانشگاه در صورت انجام فعالیت های آموزشی و پژوهشی لازم هر سال می توانند یک پایه ترفیع کسب کنند. مثلا کسی که «دانشیار پایه ۱۵ دانشگاه تهران» است، این بدین معنا است که فرد مزبور اولا عضو هیأت علمی دانشگاه تهران است، ثانیا رتبه علمی وی دانشیار است که توانسته تاکنون ۱۵ پایه ترفیع کسب کند. معمولا بین تعداد پایه های کسب شده یک عضو هیأت علمی و سال های استخدام وی رابطه وجود دارد. در موارد خاص، فرد ممکن است پایه تشویقی و یا یک یا چند پایه ایثارگری دریافت کرده باشد.

اصولا هر کسی که عضو هیأت علمی است باید در معرفی خود در نوشته های خود یا در سایر مجامع، مرتبه دانشگاهی خود را بیان نماید. اما امروزه کتابها یا نوشته های زیادی وجود دارد که وقتی روی جلد آنها را نگاه می کنی نویسنده خودش را «استاد دانشگاه» نامیده است. در کنفرانس ها، مصاحبه های رادیو و تلویزیونی و مطبوعات نیز این گونه عبارات مبهم به وفور توسط خود افراد یا مجریان برای معرفی افراد بکار گرفته می شود.

وقتی کسی خود را «استاد دانشگاه» معرفی می کند، معلوم نیست که وی اولا عضو هیأت علمی کدام دانشگاه است و ثانیا مرتبه وی چیست؟ به عبارت دیگر آیا فرد واقعا عضو هیأت علمی دانشگاهی هست و آیا وی واقعا دارای درجه استادی است؟ اگر این فرد واقعا استاد دانشگاه خاصی است، چرا دانشگاه خود را معرفی نمی کند که مخاطبین بدانند که وی استاد کدام دانشگاه است. مسلما اگر کسی خود را «استاد دانشگاه تهران» خطاب کند، باید واقعا دارای درجه استادی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران باشد والا زود موضوع تکذیب می شود. یک راه برای فرار از این مخمصه، استفاده از عبارت مبهم «استاد دانشگاه» یا «استاد دانشگاه های تهران» است که هم به فرد هویت می دهد و هم امکان تکذیبش به راحتی ممکن نیست. چطور همه دانشگاه ها جمع بشوند و ادعای وی را تکذیب کنند!؟

برخی از افراد خود را تحت عنوان «پروفسور» معرفی می کنند یا در رسانه­ها بدین عنوان معرفی می شوند که معلوم نیست که منظور چیست. اگر منطور این است که فرد مزبور در خارج از کشور عضو هیأت علمی دانشگاهی است و رتبه آن professor است، این همان است که معادل آن در فارسی «استاد» یا «استاد تمام» است. البته این عنوان در برخی از کشورها بعضا به اساتید دانشگاه که دارای کرسی هستند، اطلاق می­شود. در هر حال برای ما معلوم نشد که چه کسی پروفسور هست و چه کسی نیست و فرد برای کسب این درجه چه مراحلی را باید طی کند. بنظرم این لقب را رسانه ها به هر که دوست دارند می دهند و از هر که دوست دارند دریغ می دارند. البته در دانشگاه تهران، این امکان برای یک استاد تمام وجود دارد که عنوان «استاد ممتاز» را کسب کند که این منوط به گذشت ده سال از زمان اخذ مرتبه استادی و کسب امتیازات آموزشی و پژوهشی زیادی است.

برای طرح سوال مراجعه کنید به بخش «پرسش و پاسخ: مسایل دانشگاهی»

  1. هورانا
    پاسخ

    سلام مجدد. عذر میخوام استاد، دوباره سوالم رو مطرح میکنم. من در سامانه جذب ثبت نام کردم. اما فقط دو مقاله دارم اما بقیه رزومه، اکی هست. ممکنه بخاطر کم بودن مقالات، دانشگاه‌ها من رو به مصاحبه دعوت نکنند یا بقیه موارد رو هم درنظر می‌گیرند و حداقل اجازه مصاحبه میدن؟ پاسخ شما این بود که دو مقاله برای بعضی دانشگاه‌ها کافی هست که من تصور کردم منظورتون برای مصاحبه دکتری هست. نه هیئت علمی.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام همانطور که گفتم برخی از دانشگاه ها دو مقاله را کافی می دانند و شما می روید در فرایند جذب و مقایسه که حالا کی نهایتا انتخاب می شود. برخی از دانشگاه های دیگر دو مقاله را کافی نمی دانند و مقاله بیشتری را از ابتدا درخواست می کنند که در این صورت شما از اول دعوت به مصاحبه نمی شوید

  2. هورانا
    پاسخ

    سلام.وقت بخیر
    استاد گرامی، من ۲۸ سالمه و سه مقطع رو با معدل بالا در دانشگاه شهرکرد تمام کردم(ادبیات)مقاله فقط دوتا دارم چون تا الان فرصت کافی نداشتم. ممکنه به این دلیل مرحله مصاحبه نرسم؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام در بسیاری از دانشگاه ها دو مقاله کافی است.

  3. سارا
    پاسخ

    سلام
    میخوام بدونم امکانش هست کسی که مدرک دکتری داره و به صورت استاد مدعو( حق التدریس) فعالیت میکنه از همان ابتدای جذب به صورت هیات علمی مرتبه دانشیاری رو کسب کنه؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام در ایران امکانپذیر نیست

  4. اسدی
    پاسخ

    با سلام واحترام‌ وتشکر از پروفسور شیروی گرانقدر ،
    آیا با کارشناسی الهیات و معارف اسلامی و کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی مجاز به شرکت در آزمون دکترای حقوق تجارت و سیاستگذاری بین المللی خواهد بود؟ با تشکر

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام چنین گرایشی وجود ندارد ولی اگر منظورتان حقوق تجارت و سرمایه گذاری بین المللی است، امکان شرکت در آزمون را دارید ولی احتمال قبول شدن شما خیلی کم است

  5. نازنین
    پاسخ

    سلام وقتتون بخیر
    رزومه تحصیلیم به این شرح هست:
    کارشناسی مهندسی کامپیوتر نرم افزار با معدل ۱۶
    کارشناسی ارشد هوش مصنوعی با معدل ۱۴
    هر دو شهید بهشتی (روزانه)
    پایان نامه رو بصورت میان رشته ای نرم -هوش با دو استاد راهنما تموم کردم تا بتونم در کنکور دکتری نرم افزار شرکت کنم. دو مقاله داخلی در کارشناسی دارم و در حال کار روی مقالات ارشد هستم. رزومه عملی خوبی دارم و با یکی از اساتید که مقاله میدیم هم برای دکتری هماهنگ هستم که بتونم دانشجوشون بشم.
    هدفم هیات علمی نرم افزار هست اما به دلیل معدل پایین در ارشد هوش بسیار سرخورده شدم. نمیدونم اصلا فایده ای داره شرکت در کنکور دکتری،
    یا اینکه دوسال رو دوباره بذارم برا ارشد نرم !
    ۲۶ سالم هست.
    ممنون میشم راهنمایی بفرمایید.

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام، امکان جذب هیات علمی را از دست داده اید . شاید بهتر باشد که ابتدا نرم افزار فوق لیسانس جدیدی شرکت کنید با معدل خوب و بعد برای دکتری.

  6. محسن
    پاسخ

    سلام خدمت حضرتعالی
    ایا به صرف مدرک ارشد ‌و تدریس بصورت حق التدریسی می توانیم از رتبه مربی در معرفی استفاده نمود؟؟؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام خیر

  7. hormoz asadi.koohbad
    پاسخ

    با سلام و احترام و عرض تبریک سال نو خدمت استاد فرهیخته جناب دکتر شیروی عزیز ،
    آیا اگر کسی بتواند در سه سال بیش از حد نصاب امتیازات ارتقا از دانشیاری به استادی را بدست آورد ، می تواند در خواست ارتقا دهد ؟ با تشکر فراوان

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام ظاهرا شما می توانید تقاضا بدهید ولی باید برجستگی خاصی داشته باشید و توصیه این است که عجله نکنید.

  8. فتاحی
    پاسخ

    سلام اقای دکتر ،وقت بخیر
    من دانشجوری کارشناسی پرستاری هستم دانشگاه آزاد
    چند سوال داشتم ممنون میشم جواب بدین🙏
    ۱ بعد از کارشناسی اگر در آزمون استخدام رسمی قبول شم ،میتونم ارشد و دکتر رو بگیرم و همزمان کار کنم یا امکانش نیست ؟
    ۲ اگر شرط معدل رو داشته باشم ،با مدرک دانشگاه ازاد میتونم جذب هیئت علمی بشم؟
    ۳ بعد از هیئت علمی شدن سابقه کار در بیمارستان هم برای هیئت علمی حساب میشه یا کلا کار و سابقه ای که داری صفر میشه؟
    ۴ اعضای هیئت علمی میتونن در بیمارستان هم مشغول به کار باشند؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام ۱- باید شرایط کار را در نظر بگیرید که اجازه دهند که شما تحصیل کنید. ۲- اگر منظور سوابق بیمه ای شما هست که محفوظ می ماند ولی هیات علمی روال خود را از ابتدا اغاز می کند. ۳- هیات علمی خود استخدام است و جای دیگری نمی تواند استخدام شود ولی می تواند طبابت کند که در این صورت از امتیازات ویژه محروم می شود

  9. حسن
    پاسخ

    سلام وقتتون بخیر
    روی مهر برخی پزشکان متخصص نوشته شده
    استادیار ۲k
    این ۲k منظور چیه؟

    • دکتر شیروی
      پاسخ

      سلام نمی دانم

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.